تبلیغات
خـــــطـــــ مـــــمـــــتـــــد - کار جمعی در افق عرفان فقاهتی

این یادداشت در شماره هفتم دوماهنامه خط منتشر شده


کار جمعی در افق عرفان فقاهتی

برداشتهایی از کتاب «شذرات المعارف»

اثر مرحوم آیت‏ الله العظمی شاه‏ آبادی

اهمیت کتاب شریف «شذرات المعارف»

این کتاب، از دو حیث، بسیار قابل توجه است. اول به جهت مؤلف آن که عارفی است واصل و استادی است که در واقع، چارچوب شخصیتی امام راحل عظیم الشأن ما را در ابعاد عرفانی و سیاسی و اجتماعی، معماری کرده است. کسی که در بزرگی او، همین بس که گوهری بی‏بدیل چون حضرت امام را به بشریت تقدیم نمود. این کتاب از معدود نوشته‏ های موجود ایشان است و در عین اختصار، گوشه‏ هایی از عظمت علمی ایشان را نشان می‏دهد.

حیث دوم شرافت و عظمت این کتاب، محتوای آن است. ویژگی شذرات، این است که یک عارف فقیه مبارز، با اتکاء به سرمایه شهود عرفانی، اجتهاد فقهی و یک عمر حضور فعال سیاسی و اجتماعی، به جامعه مسلمین نظر کرده و تلاش می‏کند ضمن آسیب‏ شناسی اجتماع مسلمانان، راهکاری برای تحقق غایات دین و شریعت در جامعه (مرام اسلام)، ارائه دهد.

شذرات المعارف، تجربه‏ ای بسیار گرانبها از امتداد معارف عرفان فقاهتی در عرصه اجتماع و سیاست است و از لحاظ محتوا و روش، می‏تواند الگوی خوبی برای تدوین عرفان اجتماعی و الهیات کاربردی باشد.

گزارشی از کتاب

شذرات، جمع شَذَره و به معنی تکه‏ های طلایی است که از سنگ معدن طلا بدست می‏ آید. نام دیگر شذرات المعارف، «مرام الاسلام» است که به زبان فارسی و به خامه عارف کامل مکمل آیت‏ الله العظمی شاه‏ آبادی نگاشته شده است. اولین بار، در سال 1325 هـ.ش یعنی سه سال قبل از ارتحال ایشان، منتشر گردیده است. این کتاب، در سال 1380 هـ.ش توسط بنیاد علوم و معارف اسلامی دانش‏ پژوهان تصحیح و به ضمیمه 3رساله دیگر از مؤلف، انتشار یافته است.

کتاب حاضر، شامل 6 شذره است. که آنها را به لحاظ مضمون، می‏توان به دو بخش کلی تقسیم کرد. 4 شذره اول، در باب مسائل اجتماعی و سیاسی مسلمین و دو شذره انتهایی به دو بحث معاد و فطرت اختصاص دارد.

سیر کلی کتاب، بدین ترتیب است: جناب مؤلف در ابتدا «امراض مزمنه و مهلکه مملکت اسلام» را در چهار عنوان، بدین ترتیب برمی‏شمارد: غرور مسلمین به حقانیت خود؛ یأس از ظهور سعادت دینی و دنیوی که منجر به بی‌تفاوتی و مانع حرکت شده است؛ افتراق مسلمین؛ و نداشتن بیت‏المال برای گسترش اسلام.

آنگاه بر اساس حدیث شریف ثقلین، مرام (غایت و مقصود) اسلام را بر دو پایه «حفظ اختصاص حکومت مطلقه به قرآن مجید» و «حفظ اختصاص ولایت مطلقه به مقام مقدس حضرت حجت‌ بن الحسن (عج)» استوار می‏داند و سپس به طرح نکته کلیدی این کتاب می‏رسد که «نائل شدن به این دو مرام بزرگ، منوط به استحکام روابط مذهبی است»[i]

سپس دو اصل و 14 فرع را که در واقع راهکارهای ایشان برای استحکام روابط مذهبی است، برمی‏شمارند که توضیح آن در بخش بعدی این نوشتار، خواهد آمد.

بحث بعدی ایشان، بیان بعد سیاسی دین و شرح این نکته است که اسلام، دین سیاسی است. آنگاه به تشریح دو تدبیر «عِدّه» و «عُدّه» می‏پردازند که به نظر ایشان «اعظم سیاسات برای نیل به مقاصد عالیه» هستند. در ادامه، اخوت و ارکان آن، ذیل سیاست «عِدّه» و اصول معاونات، وظایف 30گانه مسلمان نسبت به برادر دینی، و قائمه وفاق و درجات هفتگانه آن، از مباحثی است که ذیل سیاست «عِدّه» بحث شده‏اند که علاقمندان برای آگاهی از تفصیلات آن می‏توانند به متن کتاب مراجعه نمایند.

برداشتهایی از کتاب

شذرات المعارف، مباحث متنوعی از معارف اخلاقی، عرفانی، اجتماعی و سیاسی را در بر دارد و از منظرهای مختلف می‏توان از شذرات آن بهره برد. این نوشتار، بنا دارد از منظر کار جمعی به کتاب رجوع کند و مطالب مرتبط با این مسئله را از گنجینه پرگهر آن، استخراج نماید.

الف: مبانی کار جمعی

1.        سلوک در جمع

مرحوم شاه‏ آبادی، راه رسیدن به مقصود و غایت دین را استحکام روابط مذهبی می‏دانند. بر این اساس، بدون شکل دادن جمعهای مستحکم و منسجم و سامان دادن یک سلوک جمعی، هرگز به مرام دین که به تعبیر ایشان «حفظ اختصاص حکومت مطلقه به قرآن مجید» و «حفظ اختصاص ولایت مطلقه به مقام مقدس حضرت حجت‌ بن الحسن (عج)» است، نمی‏توان رسید: «نائل شدن به این دو مرام بزرگ، منوط به استحکام روابط مذهبی است»[ii]

2.       کار جمعی و هویت جمعی

هویت جمعی مؤمنان، با ابتناء بر روابط مذهبی شکل می‏گیرد که شامل دو رابطه طولی و عرضی است. رابطه طولی، به مفاد آیه شریفه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لاتَفَرَّقُوا»[iii] بین مسلمین و مقام نبوت و ولایت شکل می‏گیرد که «خیط[iv] نبوت و ولایت» نام دارد و رابطه عرضی، همان اجتماعات مذهبی است که برای ارتباط و دوستی متدینین شکل می‏گیرد و ایشان از آن به عنوان «خیط اخوت» یاد می‏کنند.

لذا اگر بخواهیم ماهیت جامعه اسلامی را از منظر آیت‏ الله العظمی شاه‏آبادی تحلیل کنیم، خواهیم گفت از نظر ایشان، جامعه اسلامی، حاصل مجموعه روابطی است که مومنان با ولی خدا و مابین خود دارند. لذا جمع مؤمنان، یکی از ارکان هویت جمعی و ایمانی ایشان خواهد بود. ایشان در ادامه می‏ افزایند که بواسطه این دو پیوند است که مؤمنان، می‏توانند لباس تقوا را تحصیل کنند و در زمره جندالله محسوب شوند و لشکر کفر و نفاق و فساد را قلع و قمع نمایند.[v]

ایشان در جایی دیگر، این دو پیوند طولی و عرضی را به تار و پود پارچه تشبیه می‏کنند و بیان می‏فرمایند که رشته‏ های طولی، به تنهایی کارگشا نیستند. لذا: «اخوت از احکام سیاسیة الهیه است برای اجراء مقاصد الهیه»[vi]

3.      مرض افتراق:

برخی افراد، به لحاظ شخصیتی نمی‏توانند کار جمعی کنند. در هر جمعی هم که وارد شوند یا آن را منحل کرده و یا خود از آن خارج می‏شوند. از بیان مرحوم آیت‏ الله شاه‏ آبادی، چنین برمی‏آید که این ویژگی، مرضی مزمن و مهلک است. چرا که ایشان، افتراق را از جمله اسباب چهارگانه بیماریهای جامعه مسلمین دانسته‏ اند.[vii] نیز در جایی دیگر، حفظ خُلّت و مودت را نشانه شجاعت، قوت نفس و کمال روح دانسته و إعراض را کاشف از ضعف نفس، خفت و جبانت معرفی می‏کنند.[viii]

4.       مبنای شکل‏ دهنده به جمع

جمع را اشتراکات افراد آن می‏سازد. اما اینکه چه عامل مشترکی را محور سازنده جمع بدانیم، مورد اختلاف است. آیا عامل سازنده جمع، رفتار مشترک است؟ یا عقیده مشترک؟ و یا آرمان مشترک؟ و یا انگیزه مشترک؟ و یا ...

از کلمات حضرت آیت‏الله شاه‏آبادی برمی‏آید که ایشان، عامل شکل‏گیری یک جمع را محبت و ارتباط قلبی می‏دانند. به دیگر عبارت، وقتی یک جمع ایمانی شکل می‏گیرد که میان افراد، روابط محبتی برقرار شود: «اخوت، به حسب حقیقت، الفت قلوب و ارتباط دلهای مؤمنین است به یکدیگر»[ix] شاهد ایشان در این مبنا، آیه شریفه «فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوانا»[x]

لذا یک جمع در مسیر شکل‏ گیری خود، باید به جای اولویت دادن به بینشها و حتی اهداف مشترک، به انگیزه‏ های مشترک و ایجاد و تشدید روابط حبی میان افراد خود توجه کند. چرا که تمرکز بر بینشها و آرمانها، می‏تواند دلها را از هم دور کند و ظرفیت زیادی برای ایجاد واگرایی دارد. اما وقتی یک جمع هم‏دل شدند و اخوت در میان آنها پدید آمد، اولاً به خاطر اختلاف نظرها، جمع را ترک نمی‏کنند وثانیاً انگیزه‏ ها و تمایلات مشترک، خود، بینش‏ ساز و انسجام‏ بخش و آرمان‏زا هستند و ثالثاً حداقل، در مرور زمان، محبت، اهداف و بینشها را به هم نزدیک می‏کند.

ایشان در فرازی دیگر، بیان می‏فرمایند که «عدد اگرچه فوق حد نهایت بوده باشد ولی مادامی که مرتبط نشوند به خیط اخوت، در حکم غیریت و مباینت است»[xi] و در ادامه، افراد را به دانه‏ های تسبیح تشبیه می‏کنند که تا بواسطه نخی به هم متصل نشوند، حرکت هیچکدام باعث حرکت دیگری نمی‏شود. این نخ، همان خیط اخوت است که از جنس تمایل و محبت می‏باشد.

ب: مسائل کار جمعی

1.        لزوم کار جبهه‏ ای و شبکه‏ ای:

گسترش فرهنگ کار جمعی، و شکل‏ گیری جمعها و گروههای متعدد، به تنهایی کارساز نیست و اگر این گروهها «مختلفة المسالک» بوده و به سمت وحدت پیش نروند، مرتبه‏ ای دیگر از واگرایی و تشتت و تفرقه بروز خواهد کرد و خود باعث ضعف و اختلال خواهد بود. لذا باید به موازات توسعه کارهای جمعی، به گسترش فرهنگ کارهای جبهه‏ وار و شبکه‏ ای میان جمع‏های هم‏سو نیز روی بیاوریم. خصوصاً که حجاب خودمحوری جمعی، ضخیم‏تر از حجاب خودمحوری فردی است: «اجتماعات مختلفة المسالک، موجب ضعف و اختلال است فضلاً عن الانفراد»[xii]

2.       نیرومحوری بجای تشکیلات‏ محوری

یکی از مسائل جاری در تشکلها و جمعهای دینی، تحیّر در اولویت دادن به افراد یا تشکیلات و امکانات است. مثلاً در بدو تأسیس یک جمع، برخی بیشتر به ساختار و اساسنامه و امکانات توجه می‏کنند و دسته‏ ای دیگر، این مسائل را به حاشیه رانده و تمرکز اولیه خود را بر انسجام و تشکل یافتن نیروی انسانی قرار می‏دهند. این مسئله در اثناء فعالیت جمعی نیز به انحاء مختلف، بروز می‏کند.

به نظر مرحوم آیت‏ الله شاه‏ آبادی، برای رسیدن به مرام اسلام، سیاست «عِدّه» یعنی نیروی انسانی بر «عُدّه» یعنی امکانات و تجهیزات، تقدم دارد.[xiii] البته ایشان در صورتی که یک فرد می‏خواهد عِدّه و عُدّه‏ای فراهم کند، ‏امکانات را برای جلب همراهی نیروی انسانی، ضروری می‏دانند و سیاست عُدّه را مقدم می‏شمارند.

3.      راه حفظ جمع

مرحوم شاه‏ آبادی، حفظ جمع و بنای اخوت را مشکلتر از احداث آن می‏دانند. چرا که ممکن است رفتار افراد، اسائه ای در پی داشته و دلها را از هم دور کند. راهکار پیشنهادی ایشان این است که «اگر از برادر خود امری که به نظر، مخالف اخوت و رفاقت است دیده شود، یا باید محمل صحیحی به نظر آورد یا حمل بر خطا و غفلت نماید. اگر نه، اغماض کند نه اعراض»[xiv] به نظر ایشان، کسانی که اهل کار جمعی هستند، باید مظهر اسم ودود خداوند و متخلق بدان باشند.

در باب مسائل و ضوابط کار جمعی، نکات فراوان دیگری در متن کتاب، خصوصاً در فروع 14گانه‏ای که برای استحکام روابط مذهبی ذکر کرده‏ اند[xv] وجود دارد که پرداختن به آنها، مجال وسیع‏تری می‏طلبد.

*

در پایان لازم به ذکر است که شذرات این کتاب، قطعاً بسیار فراتر از حد فهم نگارنده بوده و شاید در مواردی، استنتاجات غیرصائبی صورت پذیرفته و انتسابات ناحقی به مرحوم آیت‏ الله شاه‏ آبادی داده شده باشد. اما امید است که این نوشتار، حداقل توانسته باشد توجه خوانندگان محترم را نسبت به این کتاب شریف، جلب نماید.



  • آخرین ویرایش:سه شنبه 1392/08/7
نظرات()   
   
مصطفی
دوشنبه 1392/10/23 08:02
[پاتوق حکمت]
گفت و گوی مدافعان و مخالفان فلسفه
حواشی حکمت متعالیه
قرآن و برهان و عرفان از هم جدایی ندارند
http://hikmatroom.blog.ir/
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.